JALOEZIE

Uitleg

Is het al moeilijk een sluitende, allesomvattende definitie van jaloezie te geven, nog moeilijker is het om een onderscheid te maken tussen de verschillende soorten jaloezie (als er al verschillen vallen aan te geven).

Dat heeft vooral te maken met het feit dat het erg moeilijk is een grenslijn te trekken tussen 'normale' en 'ziekelijke' of pathologische jaloezie. In het navolgende zullen we de diverse onderverdelingen zoals die door de jaren heen gemaakt zijn, op een rij zetten.

Freud

(1922) de grondlegger van de hedendaagse psychologie en degene die onbewuste processen in het geestesleven van de mens heeft benadrukt, maakt een onderscheid tussen drie verschillende vormen ("lagen") van jaloezie:

DE CONCURENDE JALOEZIE OF NORMALE JALOEZIE

Deze wordt door Freud (1922) gezien als een vorm van rouw die voortkomt uit het verdriet om het liefdesobject dat men verloren meent te hebben of daadwerkelijk verloren heeft. Belangrijke componenten van deze vorm van jaloezie vormen de narcistische krenking (lees: de aantasting van het gevoel van eigenwaarde), de vijandige gevoelens jegens de rivaal en de zelfkritiek, opgelegd door het "Ik" omdat men er niet in geslaagd is de geliefde te behouden.

Freud merkt verder op dat deze vorm van jaloezie weliswaar als normaal geldt, maar daarom nog niet rationeel hoeft te zijn, in de zin dat ze, gezien de feitelijke toestand van de relatie, gerechtvaardigd is: je kunt ook het gevoel hebben dat de partner vreemdgaat, zonder dat er feitelijk iets aan de hand is. Volgens hem gaat deze vorm van jaloezie terug op de tijd van het oedipale conflict en het broers-en-zusters complex van de eerste seksuele periode. Hij doelt daarmee op de eerste gevoelens van jaloezie die optreden als het kind de aandacht en liefde van de moeder moet delen met de broertjes en zusjes in het gezin (zie hierboven).

Freud wijst erop dat deze vorm van jaloezie niet zelden een biseksueel karakter heeft: behalve het verdriet om de geliefde vrouw en de haat jegens de mannelijke rivaal, kan er ook sprake zijn van een bepaalde vorm van rouw om de onbewust geliefde (rivaliserende) man en haat jegens de vrouw als rivale (in de liefde om de rivaliserende man). In dat geval is er sprake van een bepaalde mate van attractie tot de rivaliserende derde persoon. Dit biseksuele karakter van de jaloezie komt voort uit de door Freud veronderstelde biseksualiteit in de pre-oedipale periode.

concurrerende of normale jaloezie
geprojecteerde jaloezie
waanachtige jaloezie

DE GEPROJECTEERDE JALOEZIE

Deze vorm van jaloezie komt bij de man en de vrouw voort uit de eigen ontrouw, of uit de aandriften tot ontrouw die vervolgens verdrongen zijn. Volgens Freud wordt huwelijkstrouw (relationele trouw) voortdurend op de proef gesteld door de verleidingen die zich in het dagelijks leven in meer of mindere mate kunnen voordoen. Ontkenning van deze verleidingen leidt tot een zekere onrust, die dan 'weggewerkt' wordt door de eigen neiging tot ontrouw over te dragen op de partner: Niet ik wil vreemdgaan, maar zij. Vervolgens zoekt de jaloerse partner naar aanwijzingen voor de juistheid (rechtvaardiging) van zijn vermoeden, aanwijzingen die natuurlijk altijd gevonden worden, bijvoorbeeld in de blik die de partner wisselt met een onbekende, aantrekkelijke ander.

Overigens merkt Freud in dit verband op dat de 'sociale flirt' cliŽnt als een soort verzekering tegen werkelijke ontrouw: hij ziet daarin een onschuldige, sociaal geaccepteerde manier voor de afvloeiing van de behaagzucht en veroveringszucht van de partners in een liefdesrelatie.

Duidelijk wordt in deze tweede vorm van jaloezie dat deze een defensieve, beschermende functie kan hebben. Dit wordt nog duidelijker bij de vorm van jaloezie die Freud onderscheidde.


DE WAANZINNIGE JALOEZIE

De tweede vorm van jaloezie, de geprojecteerde vorm, kan in principe een waanachtig karakter aannemen, dat echter door therapie (een psychoanalyse) inzichtelijk gemaakt en daardoor opgeheven kan worden. Van een werkelijk waanachtige jaloezie is pas sprake wanneer ze haar oorsprong vindt in verdrongen homoseksuele impulsen. Ook aan deze vorm van jaloezie ligt een neiging tot ontrouw ten grondslag, maar het voorwerp van deze neiging tot ontrouw is een persoon van het eigen geslacht. Een persoon die lijdt aan deze vorm van jaloezie denkt in de trant van: 'Ik houd niet van hem, maar zij houdt van hem', dit als afweer (in de vorm van projectie) tegen de eigen homoseksuele neiging. In ernstige gevallen ontwikkelt zich een paranoÔsche jaloersheidswaan. Een dergelijke waan herbergt altijd ook de componenten van de andere twee vormen van jaloezie in zich.

Pines (1992) wijst er overigens op dat in het huidige psychoanalytische denken de homoseksuele achtergrond van de waanachtige jaloezie in twijfel wordt getrokken. Ook andere verklaringen zijn mogelijk, zoals de kleinheid van de penis, waardoor de man zich in het nadeel voelt ten opzichte van andere mannen in zijn pogingen de partner te behouden

Ellis (1977) maakt een onderscheid tussen rationele en irrationele jaloezie.

RATIONELE JALOEZIE

Hij spreekt van rationele jaloezie indien deze het gevolg is van empirische observaties, bijvoorbeeld dat de partner hevig geÔnteresseerd is in een ander of is vreemdgegaan. Dit soort situaties zijn nu eenmaal frustrerend en dus is het 'normaal', rationeel, om jaloers te worden.

IRRATIONEL JALOEZIE

Irrationele jaloezie is het gevolg van een fatalistische en absolutistische manier van denken: 'Hoe kan iemand mij zo iets verschrikkelijks aandoen', of: 'Als mijn partner vreemdgaat, heeft mijn leven geen enkele zin meer.' Ook let Ellis bij het maken van een onderscheid kennelijk op de intensiteit van de emoties. Rationele jaloezie geeft aanleiding tot emoties als teleurstelling, verdriet en spijt. Irrationele jaloezie leidt tot waanzin en woede. De intensiteit van de emoties is in zijn visie het gevolg van de mate waarin men al dan niet rationeel denkt.

White en Mullen

White en Mullen (1989) stellen de volgende onderverdeling voor:

REACTIEVE JALOEZIE

Deze kan zowel een normaal als een pathologisch karakter hebben. Reactieve jaloezie treedt op als reactie op de werkelijke of vermeende ontrouw van de partner. Het zijn de manier van reageren en de aanleiding daartoe die bepalen of we moeten spreken van een normale of pathologische vorm van jaloezie. Zo zien we bij een pathologische reactieve vorm van jaloezie de volgende kenmerken:

Er bestaat een min of meer reŽle aanleiding om aan de trouw van de partner te twijfelen. De jaloerse partner is overgevoelig voor dit soort zaken. (Deze overgevoeligheid kan veroorzaakt zijn door een stoornis in de persoonlijkheid, een geestesziekte of eerdere ervaringen)

De jaloerse partner reageert op een overdreven manier.

De ontwikkeling van de jaloerse reactie is afhankelijk van de situatie en/of aspecten van de relatie.

 SYMTOMATISCHE JALOEZIE

In dit geval vormt de jaloezie een onderdeel, een symptoom van een onderliggende psychiatrische stoornis. Kenmerken van symptomatische jaloezie zijn:

Er is sprake van een onderliggende psychische of psychiatrische stoornis (bijvoorbeeld schizofrenie).

De jaloezie ontwikkelt zich in relatie tot de onderliggende stoornis.
Er zijn andere psychiatrische symptomen (bijvoorbeeld psychosen) waarneembaar.

Er bestaat geen directe aanleiding die de jaloezie uitlokt, de jaloezie is het gevolg van een onderliggende psychische stoornis.

 

NORMALE JALOEZIE

Dit zijn alle gevallen van jaloezie waarbij er geen sprake is van een persoonlijkheidsstoornis, of een onderliggende psychiatrische stoornis. Bedoeld wordt hier de jaloezie zoals deze zich kan voordoen in relatief "normale"situaties, of "normale"relaties. Het is de jaloezie die we kennen in het dagelijkse spraakgebruik.

Freud, (1922) de grondlegger van de hedendaagse psychologie en degene die onbewuste processen in het geestesleven van de mens heeft benadrukt, maakt een onderscheid tussen drie verschillende vormen ("lagen") van jaloezie:

concurrerende of normale jaloezie
geprojecteerde jaloezie
waanachtige jaloezie

 

GEEF TOE DAT JE JALOERS BENT

Veel jaloerse mensen schamen zich voor hun jaloezie. Ze proberen deze te verdringen of te ontkennen. Dat leidt gewoonlijk niet tot een verbetering. Zo'n verbetering begint pas, als u uw jaloezie onder ogen durft te zien.

ACCEPTEER NORMALE JALOEZIE

Een zekere mate van jaloezie is onvermijdelijk in de meeste liefdesrelaties. Liefde en jaloezie gaan nu eenmaal meestal samen, als twee zijden van een medaille. Als u geen enkele jaloezie wilt toestaan, kunt u zich beter niet in een liefdesavontuur storten.

Vervang liefdeshonger door actief liefhebben.

Leg in uw liefdesleven de nadruk op liefhebben, in plaats van geliefd worden. Een oude Boeddhistische spreuk luidt: 'Er is een goede remedie tegen jaloezie, namelijk bewust liefhebben. Maar voor veel mensen is deze remedie zwaarder dan de last van de jaloezie'

STOP HET CONTROLEGEDRAG

Hoewel u geen directe controle over uw jaloeziegevoelens hebt, kunt u wel steeds beslissen wat u met deze gevoelens doet. Geef er niet aan toe. Ga uw partner niet controleren en onderwerp hem/haar niet aan een kruisverhoor. Uw partner heeft recht op een eigen leven.

MAAK VAN EEN LEIFDESRELATIE GEEN VECHTRELATIE

Ga niet strijden om de liefde van uw partner. StrategieŽn als 'Oog om oog en tand om tand' leveren in de liefde uitsluitend verliezers op. Een echtrelatie is geen vechtrelatie!

Voorkom emotionele afhankelijkheid.

Beperk uw sociale leven niet tot uw liefdesrelatie. Daarmee maakt u uzelf veel te afhankelijk van uw partner. Zorg voor voldoende andere sociale contacten en bezigheden.

WERK AAN ZELFVERTROUWEN

Laat uw eigenwaarde niet afhangen van de liefde van uw partner. Overdreven jaloezie komt, zoals we zagen, vaak voort uit een gebrek aan zelf vertrouwen. Omgekeerd leidt positief zelfvertrouwen vaak tot vermindering van jaloezie.

WEES REALISTISCH, OOK IN LIEFDE

Laat ook in de liefde het verstand uiteindelijk zegevieren. Behoud gerust uw romantische fantasietjes, maar besef wel dat het fantasieŽn zijn.

GA IN PSYCHOTHERAPIE

Als u ook met deze tips geen vooruitgang boekt, neem dan contact op met een psychotherapeut. Zorg er dan wel voor, dat er in de therapie aandacht wordt besteed aan het thema jaloezie.

HOE GEEFT U NU VOEDING AAN DE JALOERZIE VAN UW PARTNER?

Het is mogelijk, dat u een bijdrage levert aan de instandhouding van de jaloezie bij uw partner. In de praktijk komen we vooral de volgende twee manieren tegen:

ACTIEF JALOEZIE STIMULEREN 

Allereerst kunt u actief jaloezie stimuleren, door er bewust aanleiding voor te geven. Dit kan op verschillende manieren, bijvoorbeeld door buitenechtelijke relaties aan te gaan, of door opmerkingen in die richting te maken.

Het stimuleren van jaloezie kan verschillende redenen hebben. Het kan een kick geven, de kick van: "Ik heb jou stevig te pakken, maatje". Er kunnen ook andere motieven spelen. U kunt daarmee bijvoorbeeld uit-testen of uw partner nog om u geeft.

Het bewust oproepen van jaloezie heeft vaak als functie de eigen onzekerheden op te heffen. Het zal echter duidelijk zijn, dat u daarmee zelf een aandeel heeft in de jaloerse relatie.

JALOEZIE DWANGMATIG VOORKOMEN

Ook het tegenovergestelde gedrag kan aan de instandhouding van jaloezie bijdragen. U doet alles om jaloeziegevoelens te voorkomen. U bent overdreven angstig om aanleiding te geven voor jaloezie, en doet steeds uw best om uitbarstingen van jaloezie te voor komen. Alles wat ook maar een beetje aanleiding kan geven tot jaloezie, probeert u angstvallig te vermijden. Ofschoon u op die manier uw partner wilt geruststellen, wordt deze daardoor meestal juist achterdochtiger. Normale situaties krijgen namelijk een abnormale betekenis. Uw partner zal niet leren om een normale hoeveelheid jaloezie te tolereren.

HOE KUNT U EMOTIONEEL WEERBAAR ZIJN TEGEN UW JALOERSE PARTNER?

Het is moeilijk hiervoor algemene richtlijnen te geven. Maar met behulp van de volgende tips kunt u misschien voorkomen, dat u het slachtoffer wordt van uw jaloerse partner.

Geef niet teveel aanleiding tot jaloeziegevoelens.

U kunt natuurlijk proberen om jaloezie te voorkomen. Ga uw partner niet uittesten of op de proef stellen. Op deze wijze draagt u bij aan een spelletje, waarbij alle partijen verliezen.

Neem geen verantwoordelijkheid voor de jaloeziegevoelens van uw partner
Ze zeggen namelijk meer over uw partner, dan over u. Als uw partner overdreven jaloers is, dan is dat niet uw probleem. Voel u er daarom niet schuldig onder.

MAAK ER GEEN RAMP VAN

Ga niet over tot zelfmedelijden. Probeer te leven met een partner die kennelijk in dit opzicht onvolmaakt is. Wordt de situatie echt onhoudbaar, dan kunt u misschien beter het samenlevingscontract verbreken.

Beantwoord niet eindeloos elke ondervraging van uw jaloerse partner.

Daarmee beloont u enkel zijn of haar vraaggedrag. Stel voor uzelf vast, hoever u wilt gaan met antwoord te geven. Is de grens van het redelijke bereikt, stop dan.

WEES ASSERTIEF

Maak uw partner duidelijk, dat de jaloezie zijn of haar probleem is en dat uw partner er beter iets tegen kan doen. Wijs op de mogelijkheid om ervoor in therapie te gaan.

BESCHERM UZELF TEGEN LICHAMELIJK GEWELD

Wees redelijk.

Niet elk verzoek van uw jaloerse partner is onredelijk.

 

 

HIER NOG TIEN TIPS OM BETER MET GEVOELENS VAN JALOEZIE OM TE GAAN:

 

Tip 1

Relativeer! Bedenk dat niemand de beste, leukste of knapste kan zijn en jij dus ook niet. Verwacht dat dan ook niet van jezelf, dat doet een ander ook niet.

Tip 2

Werk aan je zelfvertrouwen, want onzekerheid is de grootste 'jaloezievoeder'. Je bent dan misschien niet de beste, leukste of knapste ter wereld, je bent wel uniek en hebt kwaliteiten genoeg om de moeite waard te zijn.
 

Tip 3

Stel jezelf de vraag: waarom ben ik jaloers? Gaat het om iets dat een ander heeft en jij niet? Bekijk dan eens wat het is dat je zou willen en hoe je datgene zou kunnen bereiken. Wees wel realistisch in het stellen van je doelen. Een mooie auto of leuke baan moet lukken, maar een maatje 34 terwijl je altijd maat 42 hebt, is misschien niet hetgeen je zou moeten nastreven. Het zou je waarschijnlijk niet eens gelukkiger maken.
 

Tip 4

Accepteer en wees blij met de verschillen tussen mensen. De ťťn is goed in sport, de ander kan goed schilderen. Als iedereen hetzelfde was, zou de wereld maar saai zijn. Dan ambieerde iedereen hetzelfde, viel iedereen op dezelfde personen en was jij niet uniek.
 

Tip 5

Bedenk dat iedereen zijn onzekerheden heeft. Jij bent misschien jaloers op een vriendin met een gelukkig gezinsleven, terwijl die vriendin jouw succesvolle carriŤre benijdt.
 

Tip 6

Draai de rollen eens om. Hoe zou jij behandelt willen worden als je degene was waar je jaloers op bent? Wees blij voor de ander, laat niet merken dat je jaloers bent.

Tip 7

Leer van het verleden. Fouten zijn er om verbeterd te worden, dus wees niet te hard voor jezelf.

Tip 8

Pijn in je buik, hoofdpijn en slapeloze nachten zijn signalen dat je ergens te veel mee bezig bent. Laat jaloeziegevoelens vooral niet de overhand krijgen, roep ze een halt toe door erover te praten (wegdrukken werkt averechts!).

Kun je niet bij je moeder, goede vriendin of partner terecht, denk dan eens aan professionele hulp. Een psycholoog kan je inzicht geven in de oorzaken van je jaloezie en je helpen het gevoel tegen te gaan.
 

Tip 9

Een ander proberen te veranderen is zinloos en wekt alleen maar irritatie op. Begin bij jezelf en zwelg vooral niet in zelfmedelijden. Ben je ongelukkig met je huidige situatie? Wat kan er dan voor zorgen dat je wel gelukkig wordt?

Of dit nu betekent dat je een relatie moet verbreken, een andere baan moet zoeken of nog beter je best moet doen om de volgende keer wel een promotie te krijgen, dat is aan jou. Als het je maar gelukkiger maakt.
 

Tip 10

Als je gelukkig en zelfverzekerd bent, heb je ook geen reden om jaloers te zijn!